11. Sınıf V. Ünite: II. Ders
Kanıt 13: 1838 Balta Limanı Ticaret Anlaşması – İkinci Madde
İngiltere kraliçesi ve Padişah’ın uyruğunda olanların Osmanlı ülkesinin her tarafında, kanunlar istisnasız olarak uygulanacaktır. Osmanlı Devleti; İngiliz tüccarının, tarımsal ürünler, her cins ve çeşit satılacak, ticari mal ve eşyayı satın alma hakkına sahip olduklarını, tarımsal ürünler ve diğer mallar üzerine konan yed-i vahit (tekel) usulü ihraç yasaklarının kaldırılmasını kabul eder. Satın alınan ticari malların bir yerden başka bir yere nakledilmesi için şehirdeki zabıta kuvveti ve yetkililerden tezkire isteme usulünün terk edildiğini, buna aykırı bir uygulamanın yapılması halinde ise tezkire isteyen görevlinin konumuna bakılmaksızın (Bakan, Kaymakam vs.) şiddetle cezalandırılmasını, İngiliz tüccarının zarara uğraması halinde ise zararının tazmin edileceğini karara bağlamıştı.
Yusuf Kemal Tengirşenk, 1940, Tanzimat Devrinde Osmanlı Devleti’nin Harici Ticaret Siyaseti, sf.289-320. “Aslına uygun olarak sadeleştirilmiştir.”
Kanıt Sorgulama:
1-) Yukarıda verilen kanıta göre anlaşmanın tarafları kimlerdir?
2-) Yukarıda verilen kanıta göre Osmanlı Devleti 1838 Balta Limanı Anlaşması ile hangi şartları kabul etmiştir?
3-) Yukarı verilen kanıta göre Osmanlı Devleti 1838 Balta Limanı Anlaşması ile hangi yasakların kaldırılmasını kabul etmiştir?
Kanıt 14: Tekel Sistemi ve 1838 Anlaşması
O 1838 anlaşması ile yed-i vahid (tekel) usulü kalktı ise de, yerine ecnebi inhisarı geldi ve Osmanlı Devleti’nde her şeye ecnebiler iştirak eyledi. Tebay-ı devlet-i aliyenin edeceği esnaflığı ve ticareti refte refte çekip aldılar. Sanayi-i dahiliye bütünüyle çöktü ve emtiay-ı efrenciye revaç olarak nukud-u mevcudemiz Avrupa’ya çekilip gitmeye başladı. (Timur, 1985, sf.4-26 )
“1838 Anlaşması ile tekel düzeni kalktı ve Osmanlı Devleti’nde tekel sisteminden boşalan her işte yabancılar var oldular. Halkın esnaflığını ve ticaretini yavaşça bitirdiler. İç sanayimiz bütünüyle çöktü ve elimizdeki mevcut paramız bile Avrupa’ya akmaya başladı.”
Timur, 1985, sf.23) (Aslına uygun olarak sadeleştirilmiştir.)
Kanıt Sorgulama:
1-) Vakanüvis Ahmet Efendi 1838 Balta Limanı Antlaşması’ndan neden yakınmaktadır?
2-) Vakanüvis Ahmet Efendi’ye göre yavaşça bitenler nelerdir?
3-) Vakanüvis Ahmet Efendi’ye göre Osmanlı Devleti’nin mevcut parası nereye akmaktadır?
4-) Vakanüvis Ahmet Efendi’ye göre Osmanlı sanayisinin ve sermayesinin durumu nasıldır?
5-) Yukarıdaki kanıta göre Osmanlı Devleti ve toplumunun maddi dünyası hakkında neler söyleyebilirsiniz?
Kanıt 15: 19. Yüzyılda Türkiye
Bir zamanlar sadece kendi tüketimini karşılamakla kalmayıp Doğu memleketlerinin bütün pazarlarına ve birçok Avrupa ülkelerine de mal tedarik etmekte olan oldukça çok ve oldukça çeşitli mamul madde yapan bir çeşit fabrikalar artık ya tamamen ortadan kalkmışlardır, ya da tam bir durgunluk içine girmişlerdir. Bulgaristan ve Bosna’daki Mostar ve Travnik’in silah imalathaneleri Avrupa Türkiye’sinin hemen hemen tek sanayi kuruluşlarıdır. Anadolu’daki kadifeleriyle, ketenleri ve ipekli kumaşlarıyla oldukça ün yapan Diyarbakır ve Bursa şimdi bundan otuz veya kırk sene önce imalat ettiklerinin onda bir parçasını bile ortaya koymamaktadır. Yalnız bu sonuncu şehir, yani Bursa, bugün 75 iplik dokuma tezgâhına sahip bulunmaktadır ki, bunların senelik tüketimi 4,000 okka ipek kozasını geçmemektedir. …Üsküdar ve Turnovo’da ki 1812 yılında faaliyet göstermekte olan 2,000 muslin dokuma tezgâhından 1831 yılında ancak 240 tanesi kalmıştır. Aynı çöküntü Suriye ve Irak’ın fabrikaları olan eski şehirlerde de kendisini hissettirmiştir. Bağdat, bilhassa boyalı bezler, sepicilik ve tabakçılık, çanak ve çömlekçilik, kuyumculuk vs. gibi hususlarda önem kazanan, çok parlak bir endüstri merkeziydi. Şark ticaretinin büyük bir kısmını beslemiş olan bütün bu endüstri kollarının hepsi bugün ancak üç veya dört milyonluk bir değere erişebilmektedir. Halep, Bağdat’tan da daha parlaktı. Nanken adı verilen, altın ipliğinden mamulleri, pamuk, ipek ve altın, pamuk, ipek ve saf pamuk kumaşları 40,000’e varan dokuma tezgâhlarına sahip bulunuyorlar ve senede yüz milyona ulaşan bir değerde mal imal ediyorlardı; bugün ise bu değer yedi ilâ sekiz milyonu aşmamaktadır.
M.A Ubucini, Türkiye 1850 Maliye-Ordu-Millet, 2. Cilt, İstanbul, Tercüman 1001 Temel Eser, sf.355-356
Kanıt Sorgulama:
1-) Yukarıdaki kanıta göre Osmanlı Devleti topraklarında bulunan ticari malzemeler nelerdir?
2-) Yukarıdaki kanıta göre hangi sektörlerde daralma yaşanmıştır?
3-) Yukarıdaki kanıta göre Osmanlı Devleti’nin ticaretindeki değişimi nasıl açıklarsınız?
4-) Yukarıdaki kanıtta hangi Osmanlı şehirleri geçmektedir? Bugün o şehir yada bölgelerden hangileri Türkiye’dedir?
5-) Yukarıdaki kanıta göre Osmanlı Devleti ve toplumunun maddi dünyası hakkında neler söyleyebilirsiniz?
Ara Etkinlik 2:
Yönerge: 16-17-18. Kanıtlar boyunca sömürgecilik ile küresel kapitalizm arasındaki ilişkinin sosyal ve ekonomik hayata etkilerine, kölelik, asimilasyon ile hammadde, işgücü ve pazar ihtiyacına değinilmiştir. Aşağıda vereceğimiz görsel, hikâyenizde ve karikatürünüzde size yol gösterecektir. Bu görselde köle olarak gösterilmiş insanlar, çiftçiler, Avrupa-Amerika-Afrika kıtaları arasındaki ticarete dair bir harita, altın, şeker ve silah varilleri, deniz, gemi gibi detaylar bulunmakta. Sizin de bu detayları göz önünde bulundurarak, tarihsel empati yeteneğinizi kullanmanızı ve sömürgeciliğe dair bir kurgu yapmanızı istiyoruz. Etkinlik süresi 20 dakikadır.
a-) Sınıf içerisinde dörtlü gruplara ayrılınız. Grup içerisinde a, b, c ve d seçeneklerini paylaşınız. Yukarıdaki görselden yola çıkarak:
a.1) Kadın bir kölenin gözünden, a.2) Çocuk bir kölenin gözünden, a.3) Yaşlı bir kölenin gözünden, a.4) Köle taşıyan bir gemi kaptanının gözünden;
Olmak üzere birer hikâye tasarlayınız. Hikâyenizi aşağıdaki boşluğa yazınız. Süreniz 15 dakikadır. Tüm sınıfın etkinliği tamamlamasının ardından sınıf içerisinde minik bir oylama ile en iyi hikâyeleri a1, a2, a3 ve a4 kategorileri olarak belirleyiniz.
b-) Yukarıdaki görselden yola çıkarak köle taşıyan bir gemi kaptanının gözünden bir karikatür tasarlayınız. Karikatürünüzde konuşma balonlarını kullanınız. Karikatürünüzü aşağıda ki boşluğa çizebilirsiniz. Süreniz 15 dakikadır. Tüm sınıf içerisinde yapılmış karikatürleri birbirinizle paylaşarak yorumlayınız.