11. Sınıf V. Ünite: I. Ders
Kazanım: Sanayi İnkılabı öncesindeki üretim tarzı ile endüstriyel üretim tarzı arasındaki farkları açıklar.
Beceri: Tarihsel Kavrama, Tarihsel Empati.
Kavramlar: Zirai Üretim, Endüstriyel Üretim, Üretim Aletleri, Çalışma Ortamı.
‘’Kazanıma ait kanıt sorgulama ve etkinliklerin belirtilen ders saatleri içerisinde tamamlanması öngörülmektedir.’’
Kanıt 1: Zirai Üretimde Kadınların Rolü
Kadın işçiler tarlalarda pamuk işlerinde çalışmaktadırlar. Köyün tüm kadınları çalışmak için hava aydınlanmadan tarlada olmuşlardı. Hasadın orta yerinde kadınlar hamile arkadaşlarının yükünü biraz olsun hafifletmek için daha fazla mesai yapmaktadır. Ellerinde orak ve çapan, ince işleri yapanlar bıçaklarla tarlada toprağın tüm çetin şartları ile boğuşmaktadır. Henüz türlü makinelerle tanışmamış olan bu yörenin insanları tarlanın dört bir yanında kazma ve küreklerle ekmek parasını kazanmaktaydı. Günün erken saatlerinden hava kararana dek insan emeği bu topraklara işlemekteydi. Bir günlük bu emeğin sonucunda ancak üç çuval mahsul toplanabilmişti. Gün sonunda bir ağa tüm çalışanları yevmiyeleri çalışanlara dağıtmaya başlamıştı. Kimse işsiz kalmamak için emeğinin karşılığının daha fazla olduğuna dair bir itirazda bulunamamıştı.
Kanıt Sorgulama:
1-) Yukarıdaki fotoğrafa baktığınızda ne görmektesiniz?
2-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre zirai üretimde hangi aletler kullanılmaktadır?
3-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre tarla işçileri günde ne kadar süre çalışmaktadır?
4-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre ne kadar üretim gerçekleşmiştir?
5-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre kadın işçiler emeklerinin karşılığını nasıl almaktadır?
6-) Yukarıdaki fotoğrafa baktığınızda ve uyarlama hikâyeyi okuduğunuzda neler hissetmektesiniz?
Kanıt 2: Endüstri Üretiminde Kadınların Rolü
Semtin kadın işçileri bu sabah fabrikanın girişinde mesai biletlerini görevliye işletirler. Üstlerinde tek örnek iş elbiseleri ile bu sıraya giren kadınların maaş günü heyecanlı başlamıştı. Sabah fabrikanın temizliği ile başlayan gün tezgâhların başında devam etmekteydi. Tüm işçiler buharlı makinelerin onlara sağladığı kolaylıkların farkına varmıştı. Soğuk kış gününde ofisi ısıtan sobalar harıl harıl çalışmaktaydı. Sabah başlayan mesai öğleden sonra sona erecekti. Biraz gerideki depoda bugün üretilen yirmi çuval işlenmiş ürün bulunmaktaydı.
Kanıt Sorgulama:
1-) Yukarıdaki fotoğrafa baktığınızda ne görmektesiniz?
2-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre işçiler fabrikada ne kadar süre çalışmaktadır?
3-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre ne kadar üretim gerçekleşmiştir?
4-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre işçiler emeklerinin karşılığını nasıl almaktadır?
5-) Yukarıdaki uyarlama hikâyeye göre işçilerin iş hayatlarında nasıl kolaylıklar vardır?
6-) Yukarıdaki fotoğrafa baktığınızda ve uyarlama hikâyeyi okuduğunuzda neler hissetmektesiniz?
Karşılaştıralım: Kanıt 1 ve Kanıt 2’deki metin ve fotoğraflara göre aşağıdaki soruları cevaplandırınız.
1-) Hangi kanıtta daha fazla üretim yapıldığı anlaşılmaktadır? Makineleşmenin bunda ne gibi etkileri vardır?
2-) İki kanıt arasında çalışma ortamı ve disiplini arasındaki farklılıkları açıklayınız.
3-) O dönemde siz yaşasaydınız hangi üretim yöntemi ile çalışmak isterdiniz? Neden?
Kazanım: Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde endüstriyel üretime geçiş çabalarını ve bu süreçte yaşanan zorlukları analiz eder.
Beceri: Tarihsel Kavrama, Tarihsel Analiz ve Yorum Becerisi, Tarihsel Empati
Kavramlar: Sanayileşme, Sermaye, Sömürgecilik, 1838 Balta Limanı Antlaşması
‘’Kazanıma ait kanıt sorgulama ve etkinliklerin belirtilen ders saatleri içerisinde tamamlanması öngörülmektedir.’’
Konuyu Tanıyalım
Osmanlı Devleti ve ülke üzerindeki özel sektör son dönemlerde endüstriyel üretime geçiş için çaba sarf etmiş ancak birçok zorluklarla karşılaşılmıştır. Bunların başında sermaye birikimi, bilim ve teknoloji alanındaki eksiklikler, yetişmiş personel sayısının azlığı ve uzun vadeli strateji konularındaki yetersizlikler gelmektedir. Dünya üzerindeki diğer toplumların endüstriyel üretime geçişleri ile Osmanlı’nın yaşadığı sürecin doğru şekilde karşılaştırılabilmesi için dönemin istatistiklerine ve kayıtlarına bakılması gerekir. Konu içerisinde sermaye birikiminin mukayese edilebilmesi için Avrupa ülkeleri ve Osmanlı Devleti’nin maddi kaynaklarına dair kanıtlar verilmiştir. Bilim ve teknoloji alanında gelişmelerin yaşanabilmesi için yetişmiş personele ihtiyaç vardır. Yetişmiş personeller ancak programları sağlam temellere dayanan teknik okullar ve mesleki tecrübe ile edinilebilir. Bu alandaki engeli anlamak için dönemin Osmanlı okullarındaki ders programları ve eğitim anlayışı, medreseler ile Atatürk’ün eğitim hayatı üzerinden kanıtlar verilmiştir. Uzun vadeli stratejiler ise ülkelerin sağladıkları istikrara ve yönetim anlayışının bu alanda dirayetli olmasına bağlıdır. Bunun için ise Osmanlı yönetiminde bulunmuş padişahların görev süreleri ile Avrupa’daki bilim ve teknoloji ilerlemesinin takip edildiği daimi elçiliklere dair kanıtlar verilmiştir. Burada birçok farklı alandan gözüken bilginin verilmesinin sebebi bir bütün halinde bu gelişimin önündeki engellerin anlaşılmasıdır.
Kanıt 3: 17. Ve 18. Yüzyıllarda Osmanlı Devleti’nin Mali Durumu (Sermaye)
17. ve 18. yüzyıllarda gelirlerini hızla artırabilen Avrupa devletlerine karşılık Osmanlı Devleti’nin merkezde toplayabildiği gelirler oldukça düşük düzeydeydi. Bu farkın önemli bir bölümü özellikle Batı Avrupa’daki daha yüksek nüfus yoğunluğu, kentleşme ve ekonomilerin daha yüksek parasallaşma oranı ile açıklanabilir. Bu özellikler merkezi devletlerin vergi toplamalarını kolaylaştırıyordu. Ancak bu, vergi gelirlerinde oluşan büyük farkın tümünü açıklamakta yetersiz kalıyor. Osmanlı’nın gelirlerinin düşük kalmasının önemli bir nedeni, az vergi toplanması değil, toplanan vergilerin önemli bir bölümünün aracıların elinde kalmasıydı.
17. yüzyıldan itibaren taşrada ayanlar vergi gelirlerinin önemli bir bölümüne el koyarak güçlendiler. Elimizdeki vergi geliri dizileri ile 17. ve 18. yüzyıllar üzerine yapılmış çalışmalar, bu dönemde mali merkezileşmenin gerçekleşmediğine, bunun yerine, merkez ve yerel elitler arasında vergi gelirlerinin paylaşımı üzerinden yeni bir ilişkinin kurulduğuna ve bunun imparatorluğu bir arada tuttuğuna vurgu yapıyor.
Osmanlı’da 18. yüzyılda net vergi gelirleri, bir başka deyişle toplam vergi hâsılasından masraflar düşüldükten sonra ortaya çıkan miktarın yaklaşık üçte ikisi taşradaki mültezimlere, sarraflara ve başkentte iltizam ihalelerine katılarak tüm vergi kaynaklarını aralarında paylaşan üst düzey bürokratlara gidiyordu. Bu durumda aracıların paylarını azaltamadığı sürece, Osmanlı merkezi yönetiminin giriştiği mali reformların başarıya ulaşması mümkün değildi.
Kıvanç Karaman, Şevket Pamuk, 2009, Avrupa Devletleriyle Bir Karşılaştırma: Osmanlı Bütçeleri ve Mali Yapının Evrimi, sf.26-33
Kanıt Sorgulama:
1-) Osmanlı Devleti’nin gelirlerinin düşük kalmasının en önemli sebebi nedir?
2-) Avrupa devletlerinin merkezde daha çok vergi toplayabilmesinin nedenleri nelerdir?
3-) 17. yüzyılda ayanların güçlenmesindeki etken nedir? 18. yüzyılda net vergi gelirleri nerelere aktarılmıştır?
Kanıt 4: 1500-1789 Avrupa Devletlerinin Yıllık Gelirleri Tablosu (Sermaye)
Kanıt Sorgulama:
1-) Aşağıdaki tablodaki boşlukları yukarıda verilen grafikten hareketle doldurunuz.
| Devletler: | 1500-1549 | 1650-1699 | 1700-1789 |
| İngiltere | |||
| Fransa | |||
| İspanya | |||
| Osmanlı Devleti |
2-) Yukarıda verilen grafiğe göre 1700-1789 yılları arasında yıllık geliri en yüksek devlet hangisidir?
3-) Yukarıda verilen grafiğe göre 1700-1789 yılları arasında yıllık geliri en çok yükselen devletler hangileridir?
4-) Yukarıda verilen grafiğe göre 1700-1789 yılları arasında İngiltere ve Fransa karşısında Osmanlı Devleti’nin yıllık gelir durumu nasıl gözükmektedir?
Kanıt 5: İltizam Sistemi (Sermaye, Uzun Vadeli Strateji)
İLTİZAM: Osmanlılarda devlete ait vergi gelirinin özel bir şahsa verilmesini ifade eden bir terim.Lüzum kökünden türeyen iltizam sözlükte “gerekli sayma, üzerine alma, bir tarafı tutma” gibi anlamlara gelir. Terim olarak “özel bir şahsın devlete ait herhangi bir vergi gelirini toplamayı belirli bir yıllık bedel karşılığında üzerine alması” demektir. Bu işi yapan kişiye mültezim denir.
Mehmet Genç, 2000, TDV İslam Ansiklopedisi, 22. Cilt, Sf.154
Kanıt Sorgulama:
1-) İltizam kelimesi hangi kelimeden türemiştir?
2-) İltizam işini yapan kişiye ne ad verilmektedir?
3-) İltizam sisteminin tanımını yukarıdaki kanıta göre yapınız.
Karşılaştıralım: Kanıt 5 ve Kanıt 6’daki metinlere göre aşağıdaki soruyu cevaplandırınız.
1-) İltizam ve malikâne sistemi arasındaki ödemeler türünden farklar nelerdir?
2-) Bahsedilen sistemler günümüzde uygulanabilecek ekonomik modeller midir? Neden?
3-) Osmanlı Devleti’nin bu sistemleri uygulaması ekonomisini ne yönde etkilemiştir?
Kanıt 7: 15. Ve 16. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri (Yetişmiş Personel)
Cahit Baltacı, XV-XVI. Yüzyıllarda Osmanlı Medreseleri adlı eserinde Kanunname ve müderris biyografilerinden hareketle 15. ve 16. yüzyıllarda değişik medrese kademelerinde okutulan dersler ve ders kitaplarını listeler halinde tespit etmiştir. Bu bilgileri tablo halinde göstermek mümkündür.
Kanıt Sorgulama:
1-) Yukarıda verilen kanıta göre 15 ve 16. Yüzyılda Osmanlı Devletinde ki medreselerin dereceleri nelerdir?
2-) Yukarıda verilen kanıta göre 15. Ve 16. Yüzyılda Osmanlı Devletinde ki medreselerde hangi dersler ağırlıklı olarak okutulmuştur?
3-) Yukarıda verilen kanıta göre 15. Ve 16. Yüzyılda Osmanlı Devletinde ki medreselerden mezun olan bir kişi hangi alanlarda uzmanlaşmış olmaktadır?
4-) Bu medreseden mezun olan bir kişinin teknik alanda üretimde bulunabileceğini düşünüyor musunuz?
5-) Siz bu medreselerde eğitim almak ister miydiniz? Nedenleriyle birlikte yazınız.