11. Sınıf II. Ünite VII. Ders
Matbaa ve Matbaa’nın Osmanlı’ya Gelişi
“Modern çağları açan üç öğe: basımevi, barut ve pusuladır.” Francis Bacon (1561-1626)
Kanıt 17
Matbaa
Hareketli basımın ilk olarak Almanya’da Mainz şehrinde Johann Gutenberg tarafından 1440 yılında gerçekleştirildiği kabul edilir. kuyumcu olan Gutenberg’in, yaşadığı Mainz ve Strasburg şehrinde, özellikle Mainz’de, 1455 yılında kitap çoğaltmakta matbaayı etkin bir biçimde kullandığı bilinmektedir. Ancak Gutenberg’in ilk kitabını 1444 ya da 1447 tarihleri arasında basmış olduğu sanılmaktadır. 1456’dan sonra matbaa artık pratik olarak kitapların çoğaltılması için varlığına gerek duyulan zorunlu bir araç konumuna yükselmiştir. 1454 ve 1455 yıllarında basılan ve İstanbul’u almış olmalarından dolayı Türklere karşı savaş çağrıları yapılan kitapçıklar (Indulgence) ile 1456 yılında basılan 42 satırlık Gutenberg İncil’i de matbaanın ilk ürünlerinden kabul edilmektedir. ‘‘ÇETİNKAYA Nurullah, Matbaanın Osmanlı Eğitin Tarihindeki ,Yeri Ve Önem 2011i, s.f 20-21’’
-Matbaanın icadından önce bütün dünyada toplam 30.000 kadar kitap (el yazması) olduğu tahmin edilmektedir. Bunlar da, manastır ve kiliselerde, özel koleksiyonlarda ulaşılması zor bir durumda bulunuyordu. Matbaanın icadından 1500 yılına gelinceye kadar 50 yıllık sürede ise yalnızca Avrupa’da yaklaşık 40.000 orijinal kitap 15.000.000 kopya olarak basılmıştır. Osmalı Devleti ise benzer sürede matbaada toplam 12.500 adet olmak üzere yirmi üç cilt halinde on yedi eserin basılmış olduğu göz önüne alındığında basılan eser sayısının azlığı ve bunun karşısında gayri müslim matbaalarında daha çok sayıda ve daha fazla eser basılmış olması gerçeği izaha muhtaç bir keyfiyettir.
Dalkıran, Ömer; Kitabın Tarihi, Türk Kütüphaneciliği 27, 1 (2013), 201-213
Kanıt 18
Türk Matbaası
Müteferrika 1726 tarihinde matbaacılığın gerekliliği, önemi ve faydası üzerine Vesiletü’t- Tabaa (Matbaa’nın Faydaları) adıyla bir risale yazarak Damat İbrahim Paşa’ya takdim etti. 28 Çelebi’nin oğlu Sait Çelebiyle beraber bir dilekçe ile matbaa açmak ruhsatını ve bunun için, şeyhülislam fetvasıyla birlikte, padişahtan da bir ferman istemiştir. Fermandan sonra Müteferrika’nın Yavuzselim semtindeki evinde kurulan matbaanın ilk kitabı, basımı 1729 yılının başlarında tamamlanan ve kaynaklarda daha çok Vankulu Lügatı adıyla geçen Ṣıḥâḥu’l-Cevherî tercümesidir. Matbaanın tesisinde büyük rolü olan Mehmed Said Efendi’nin bir süre sonra matbaacılıktan ayrılması ile birlikte iş tamamen İbrâhim Müteferrika’ya kalmıştır. Müteferrika’nın ölümüne kadar idaresi altında kalan matbaada on yedi (23 cilt) kitap ve 12.500 kopyadan oluşan eser basılmıştır.
Beydilli, Kemal, TDV İslâm Ansiklopedisi 21. Cilt, s.f 324-327
İbrahim Müteferrika’nın Matbaa Açmak İçin Fetva İstediği Şeyhülism’a Yazdığı Dilekçe Ve Şeyhülislam’ın Cevabı.
Dilekçe
“Basma sanatında mahir olduğunu iddia eden kimse, lügat, mantık, hikmet, hey’et ve bunların benzeri yüksek bilimlerde yazılan kitap harflerinin ve kelimelerinin suretlerini birer kalıba nakşedip, kâğıtlar üzerine basarak o kitapları çoğaltırım derse, o kimsenin böylece kitap işine girişmesine şer’an izin var mıdır beyan buyrula.”
İbrahim Müteferrika
Fetva
Şeyhülislam: ‘‘Basmasanatın mahereti olan kimse, tashih edilmiş bir kitabın harflerini ve kelimelerini bir kalıba doğru olarak nakşedip kâğıtlara basarak az zamanda zahmet çekmeksizin birçok nüshalar elde ederlerse, çok kitabın ucuz alınmasına sebep olur. Bu suretle çok faydalı olacağı için, o kimseye müsaade olunur, birkaç âlim kimseler sureti nakş olacak kitabı tashih için tayin buyurulur ise gayet iyi bir iş yapılmış olur’’
Çetinkaya, Nurullah, Matbaanın Osmanlı Eğitin Tarihindeki ,Yeri Ve Önem 2011i, s.f 57
Kanıt Sorgulama
1- Kanıt 17’e göre matbaa da basılan ilk eserler hangileridir?
2- Kanıt 18’ya göre İbrahim Müteferrika’nın matbaa da bastığı ilk eserin adı nedir?
3- Kanıt 18’ye göre Şeyhülislam’ın matbaa açılmasına fetva vermesinin nedenleri nelerdir?