10. Sınıf VI. Ünite I. Ders
I. KAZANIM
Topkapı Sarayı’nın devlet idaresinin yanı sıra devlet adamı yetiştirilmesinde ve şehir kültürünün gelişmesindeki rollerini analiz eder.
BECERİ
Tarihsel Kavrama ve Tarihsel Analiz
GİRİŞ
Klasik dönem içerisinde devletin yönetim mekanizması neredeyse tamamıyla Topkapı Sarayı üzerinden yürütülmekte idi. Osmanlı topraklarında adaletin yürütülmesi ve denetlenmesi Divân-ı hümayun araçlığıyla denetlenmekteydi. Divân-ı hümâyun da görüşülen devletin siyasal ve sosyal meseleleri görevliler tarafından padişaha arz odasında arz olunurdu. Devlet’in yönetimi için yetişecek eğitimli kadroyu da yine Topkapı Sarayı’nda bulunan Enderun mektebi karşılamaktaydı. Fethedilen topraklardaki ailelerden alınan üstün zekalı çocuklar burada yetiştirilir, devletin üst kademelerine getirilirdi. Topkapı Sarayı, devletin her karışına uzanan bir sistem kurmuştu. Buradan ise her yeri yönetiyordu. Temel mihenk taşını Padişah oluştururken onun dışında bulunan ulema sınıfı da devletin yönetiminde önemli birer konumdaydılar. Topkapı Sarayı aynı zamanda şehir kültürünün oluşmasında da önemli rol oynamıştır. Topkapı Sarayı’nın yapılmasıyla birlikte iyiden iyiye gelişim gösteren suriçi içerisinde şehir kültürü yayılmaya başlamıştır. Bunun dışında Topkapı Sarayı’nın otoritesini yani merkezi otoriteyi güçlü tutmak adına da zaman zaman çalışmalar yapılmıştır. Bunların en önemlilerinden birisi Fatih Kanunnamesi ile kanun haline gelen kardeş katli mevzusudur. Bu kanun ile Padişah iç karışıklığı önlemeyi amaçlamıştır. Divân-ı hümâyunun başkanlığı ise sadrazama devredilmiş, kafes içerisinden padişah tarafından takip edilmiştir. Şehzadeler on yedinci yüzyıla gelinceye kadar sancaklarda adeta kendi yönetimlerini kurmuşlar ve eğitimlerini bu şekilde almışlardır. Ancak I. Ahmed ile birlikte bu durum yürürlükten kaldırılmış ve ekber-erşed sistemi getirilmiştir. Merkezi otoriteyi güçlendirmeye çalışırken, her zaman istenilen sonuç elde edilememiş bu sebeple genelde ulemadan olmak üzere bazı kimseler nasihatnameler yazarak yönetimde bulunan kimseleri uyarmışlardır. Özetle, duruma bakıldığında Topkapı Sarayı devletin yönetim merkezidir. Bu merkezi güçlü tutmak adına zaman zaman çalışmalar yapılmıştır. Devletin üst kademesi oluşturan kimseler yine bu sarayda yetiştirilmiştir. Devletin sürekliliği bu merkezden sağlanmıştır.
KANIT 1
‘‘… Genellikle savaşta ganimet olarak ele geçirilen, paşaların armağan olarak gönderdikleri ve Osmanlı sultanlarının fethettikleri bölgelerin Hıristiyan ailelerinden annelerinin kucağından koparılan dokuz ya da on yaşındaki devşirme çocukları büyüyünce sarayda ve imparatorlukta başlıca mevkilere gelirler. Bunların hepsinin Hıristiyan ailelerin çocukları olması gerekir… İçlerinden en seçkin olanlarda İstanbul [Topkapı] Sarayı’na getirilir ve iki ocakta toplanırlar. En yeteneklileri kapsayan birinci ocak içoğlanlarıdır. Bunlar imparatorluğun en yüksek mevkileri için hazırlanırlar; ikinci ocaktaki acemioğlanları ise bedensel güç isteyen göreve atanırlar.’’
Jean Baptista Tavernier, XVII. Yüzyılda Topkapı Sarayı, Çev. Teoman Tunçdoğan, Mayıs Kitap Yay., 2007, s. 17-18.
Kanıt Sorgulama
1- Kanıt 1’e göre imparatorluğun en yüksek mevkilerine getirilmek için yetiştirilen çocuklar nereden getirilmektedir?
2- Kanıt 1’e göre ikinci ocaktaki acemioğlanları hangi görevlere
atanırlar?
3- Kanıt 1’e göre imparatorluğun en yüksek mevkilerine insan yetiştirme görevi nerede yapılmaktadır?
4- Kanıt 1’e göre devşirme çocuklar kaç yaşlarında ailelerinden alınırlardı?
KANIT 2
‘‘Veziriazam ya da sadrazam imparatorluğun yöneticisi, ordunun komutanı, Divan’ın başkanıdır; devletle ve savaşla ilgili bütün işleri padişahın buyrukları doğrultusunda yürüten kişidir ve mühr-i hümayun ondadır. Divan’da sadrazama yardım eden altı vezir daha vardır.’’ ‘’Bilgil ki, evvela (öncelikle) vüzerâ (vezirler) ve ümerânın (yöneticiler) veziriazam (sadrazam) başıdır. Cümlenin ulusudur. Cümle umurun (görevli) vekîl-i mutlaktır. Ve oturmada ve durmada ve mertebede vezîrîazam cümleden mukaddemdir (önce gelen).’’
Fatih Kanunnamesi, Hz. A. Özcan, Kitabevi, İstanbul, 2003, s. 20 vd. ; Jean Baptiste Tavernier, XVII.Yüzyılda Topkapı Sarayı, Çev. Teoman Tunçdoğan, 2007 Mayıs Kitap Yayınevi, s. 21 vd’den özetlenmiştir.
1- Kanıt 2’ye göre sadrazamın görevleri nelerdir?
2- Kanıt 2’ye göre padişahtan sonraki en yetkili kişi kimdir?
3- Kanıt 2’ye göre divan içerisinde sadrazama kaç vezir yardım etmektedir?
KANIT 3
‘‘Osmanlı divânı, bugünkü anlamda Bakanlar Kurulu, Danıştay, Yargıtay, Anayasa Mahkemesi gibi devlet kurumlarının görevlerini yerine getiren önemli bir meclisti. Burada alınan kararlar, Osmanlı hukuk sistemi gereğince kanun sayılmıştır. Ancak alınan kararların veya verilen buyruğun kanun hükmüne girebilmesi için gerekli şartları taşıyıp taşımadığına bakılır, gerektiğinde şeyhülislâma sorulur ve bunun için fetva alırdı. Bu şekliyle kanun yapıcı olarak Osmanlı Devleti’nin en önemli yasama ve yürütme organı niteliğini taşımaktaydı.’’
İbni Kemal, Tevarih-i Al-i Osman, Nuruosmaniye Ktp, nr. 3078, s. 72’den aktaran: Yusuf Halaçoğlu, ‘‘Klasik Dönemde Osmanlı Devlet Teşkilatı’’, Türkler Ansiklopedisi, C. 9, Yeni Türkiye Yay., Ankara, 2002, s. 1479.
1- Kanıt 3’e göre Osmanlı Devleti’nde en önemli yasama ve yürütme organı hangisidir?
2- Kanıt 3’e göre kanun oluşturma sürecinde şeyhülislamın etkisi nedir?
3- Kanıt 3’e göre Osmanlı divanı bugünkü sistemde hangi kurumlara benzetilmektedir?
KANIT 4
1- Kanıt 2 ve 3’de öğrendiğiniz bilgiler ışığında Kanıt 4’de yer alan minyatürdeki divan oturumuna kim başkanlık ediyor olabilir?
2- Kanıt 2 ve 3’de öğrendiğiniz bilgiler ışığında Kanıt 4’de yer alan minyatürdeki divan oturumuna kimler katılıyor olabilir?
KANIT 5
‘‘Yeni Saray adı verilen Topkapı Sarayı padişahın âilesine mahsus daireler (Harem) , Enderun ve dış hizmetlerle alâkalı Bîrun adı verilen üç kısımdan teşekkül etmekteydi. Sarayın Bâb-ı humâyun adı verilen Ayasofya Camii tarafından girilen dış kapısıyla içerideki orta kapı arasına Birinci yer; Ortakapı ile Bâbüssaâde veya Akağalar kapısı arasındaki yere ikinci yer veya Alay meydanı; Bâbüssaâde’den içerideki Üçüncü yere de Enderun veya Harem-i hümâyun denilirdi. Alay meydanının solunda ‘’Kubbealtı’’ denilen Dîvân-ı humâyunun toplandığı bina ile hazine ve maliye kayıtlarının muhafaza edildiği mahaller bulunmaktaydı.’’
Lütfi Paşa, Asafname, Çev. M. S. Kütükoğlu, İstanbul, 1991, s. 58-99’dan aktarn: Halaçoğlu, a.g.m, s.1491.
1- Kanıt 5’e göre Topkapı Sarayı kaç kısımdan oluşmaktadır ve bunlar nelerdir?
2- Kanıt 5’e göre İkinci Avlu da neler bulunmaktadır?
3- Kanıt 5’e göre İkinci Avlunun solunda neler bulunmaktadır?